Ersan Şen Hukuk ve Danışmanlık - Anayasa Mahkemesi′nin TMK m.291/1’in Anayasaya Aykırı Olduğu Gerekçesiyle İptalinin Değerlendirilmesi

Aleyna Zorlu

Anayasa Mahkemesi′nin TMK m.291/1’in Anayasaya Aykırı Olduğu Gerekçesiyle İptalinin Değerlendirilmesi
27.03.2024 / Aleyna Zorlu

Bu yazımızda; Anayasa Mahkemesi’nin 23.01.2024 tarihli, 2023/135 E., 2024/18 K. sayılı kararı kararı ışığında, 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 291. maddesinin 1. fıkrasının “...Baba Olduğunu İddia Eden Kişi...” ibaresi yönünden Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmesinin değerlendirilmesine yer verilecektir.

Başvuru kararında özetle; nüfus kayıtlarının kamu düzeniyle ilgili olduğu, anılan kayıtların güvenilirliğini sağlamanın ise devletin görevi olduğu, itiraz konusu kuralda baba olduğunu iddia eden kişinin soybağının reddi davasını açma hakkının belirli şartlara bağlandığı ve süreyle sınırlandığı, bu durumun devletin temel amaç ve görevleriyle bağdaşmadığı ve hukuk devleti ilkesini ihlal ettiği, ayrıca baba olduğunu iddia eden kişi yönünden öngörülen söz konusu şartların ve sürenin eşitlik ilkesiyle çeliştiği, kuralla, baba olduğunu iddia eden kişinin soybağının reddi davasını açma hakkına getirilen sınırlamanın adil yargılanma hakkıyla da bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Soybağının reddi yenilik doğuran bir dava olup; soybağının reddi davası, babalık karinesinin çürütülmesini ve böylece çocuk ile baba arasındaki soybağının ortadan kaldırılmasını ifade eder[1]. Bu anlamda babalık karinesinin çürütülmesine soybağının reddi, bunu sağlayan davaya da soybağının reddi davası denilmektedir[2].

Soybağının reddi davasını açma hakkı, Türk Medeni Kanunu m.286 gereği kocaya ve çocuğa tanınan bir dava hakkı olmakla birlikte, kanunda sınırlı olarak diğer ilgililer olarak ifade edilen kişilere de tanınmıştır. 818 Sayılı eski Medeni Kanun’da baba olduğunu iddia eden kişiye bu hak tanınmamış iken, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nda baba olduğunu iddia eden kişi de soybağının reddi davasını açabilmektedir.

Baba olduğunu iddia eden kişiye tanınmış olan bu hak, kocanın dava açma olanağını kaybetmesi ile birlikte geçerlilik kazanmaktadır. TMK m.291 uyarınca; “…baba olduğunu iddia eden kişi, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir.” Bir başka ifadeyle; baba olduğunu iddia eden kişi, ancak babanın dava açma süresi dolmadan önce ölmesi, sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi ya da gaipliğine karar verilmesi hallerinin olduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde soybağının reddi davasını açabilecektir.

Türk Medeni Kanunu m.291’in gerekçesinde; dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hallerine özgü olmak üzere, kocanın altsoyunun, anasının, babasının veya baba olduğunu iddia eden kişinin dava hakkı düzenlenmiştir. Hükümde, hem yürürlükteki metin ve hem de 1984 tarihli Ön tasarının 227’nci maddesi ve hem de İsviçre Medeni Kanunu’nun 258’nci maddesi karşısında önemli farklılıklar mevcuttur. Bu hüküm, dava hakkı olan üçüncü kişilerin çevresini, yürürlükteki Kanunun 245’nci maddesi karşısında sınırlamakta, diğer taraftan ise genişletmektedir. Bu kapsamda sınırlama; çocukla, mirasçı veya çocuk sebebiyle mirastan yoksun kalanların tümüne değil, bunlardan sadece kocanın altsoyuna, anasına ve babasına dava hakkı tanınmış olmasında, genişletme ise; çocuğun babası olduğunu iddia eden kişiye de dava açma hakkı verilmiş olmasında sözkonusudur. Nitekim dava açma süresi burada da bir yıl olarak belirlenmiştir. Fıkraya göre, bir yıllık süre, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etine gücünü kaybettiğini veya onun hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenmeden itibaren işlemeye başlamaktadır”.

Gerekçede görüldüğü üzere, baba olduğunu iddia eden kişinin hakkı kocanın hakkıyla bağlanmıştır.

Belirtmeliyiz ki; Anayasa Mahkemesi 23/1/2024 Tarihli ve 2023/135 E., 2024/18 K. sayılı kararında, 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 291. maddesinin 1. fıkrasının “...Baba Olduğunu İddia Eden Kişi...” ibaresi yönünden Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğu gerekçesiyle iptaline karar vermiştir.

İlgili kararda; itiraza konu olan kuralda, baba olduğunu iddia eden kişinin soybağının reddi davasını açma hakkının belirli şartlara bağlanmasının ve süreyle sınırlanmasının hukuk devleti ilkesini ihlal ettiği, bununla birlikte baba olduğunu iddia eden kişi bakımından öngörülen sözkonusu şartların ve sürenin eşitlik ilkesiyle çeliştiği, kuralla getirilmiş olan sınırlamanın adil yargılanma hakkıyla da bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

TMK m.291’e göre; “Dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hallerinde kocanın altsoyu, anası, babası veya baba olduğunu iddia eden kişi, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir”.

Nitekim; baba olduğunu iddia eden kişinin, babalık karinesinin çürütülmesine ilişkin iddialarını yargı mercii önünde ileri sürebilmesini iradesi dışında gerçekleşebilecek şartlara bağlayan kuralın, özel hayata saygı gösterilmesini isteme hakkı kapsamında etkili başvuru hakkını ihlal ettiği sonucuna varılmıştır. Bununla birlikte; baba olduğunu iddia eden kişinin, soybağının reddi davasını açabilmesi için öngörülen şartların gerçekleşmediği hallerde, davanın kayyım veya ergin olduktan sonra çocuk tarafından açılabilmesinin, baba olduğunu iddia eden kişi yönünden etkili başvuru hakkı bağlamında güvence sunmadığı değerlendirilmiştir[3].

Netice olarak; ilgili kural, Anayasa’ya aykırı olması sebebiyle iptal edilmiş olup, iptal hükmünün Resmi Gazete’de yayımlanmasından başlayarak 9 (dokuz) ay sonra yürürlüğe girmesine karar verilmiştir.

 

 

 

 

[1] Akıntürk Turgut, Türk Medeni Hukuku, Aile Hukuku, İstanbul 2002, 2. Baskı, s.313-314.

[2] Akıntürk, a.g.e., s.327.

[3] https://www.anayasa.gov.tr/tr/haberler/norm-denetimi-basin-duyurulari/baba-oldugunu-iddia-eden-kisinin-soybaginin-reddi-davasini-acma-sartlarina-iliskin-kuralin-anayasa-ya-aykiri-oldugu/