5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.100 ve devamında düzenlenen tutuklama tedbiri, sahada uygulandığı haliyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bakımından ciddi ihlallere yol açmaktadır. Anayasa Mahkemesi (AYM) ve İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (İHAM) tarafından verilen çok sayıda ihlal kararına rağmen, uygulamada kayda değer bir iyileşmenin yaşanmadığı görülmektedir. Tutuklama tedbirinin bir cezalandırma, caydırma, baskı veya korkutma aracı olarak kullanılabildiği, ceza süresi yüksek olmayan bazı suçlar bakımından bu tedbirin sıradan ve neredeyse otomatik şekilde uygulandığını görülmektedir.

Adli kontrol müessesesi 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109 ve devamında düzenlenmiştir. CMK m.109/1’e göre, “Bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, 100’üncü maddede belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığı halinde, şüphelinin tutuklanması yerine adlî kontrol altına alınmasına karar verilebilir”.

Bilindiği gibi; Anayasa Mahkemesi (AYM), 01.06.2023 tarihli ve 2022/120 E. ve 2023/107 K. sayılı kararıyla, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) Hükmün Açıklanmasının Geriye Bırakılması (HAGB) kurumunun düzenlendiği 231. maddesinin 5. fıkrasının birinci cümlesini oyçokluğu ile iptal etmişti.

Özellikle yaşam hakkı ile işkence ve kötü muamele yasağı hususunda gündeme gelen “etkili soruşturma yapma” şeklindeki pozitif yükümlülük, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (İHAM) ve Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafından incelenen çok sayıda başvuruya konu olmuştur. Etkili soruşturma yükümlülüğünün yerine getirilmediği gerekçesiyle İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin 2. ve 3. maddeleri ile Anayasa m.17’nin ihlali nedeniyle verilen ihlal kararlarının ardından yapılması gerekenler esasen açıktır. Ne var ki uygulamada; adli mercilerin bu yöndeki ihlal kararlarından gerekli anlam ve sonuçları çıkarmadığı, bireysel başvuru yolunun amacıyla bağdaşmayan yorumlarda bulunduğu durumlarla karşılaşılmaktadır.

Anayasa Mahkemesi (AYM); 10.11.2025 tarihli ve 33073 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 22.07.2025 tarihli kararında, 21.05.2025 tarihli Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) üyeliği seçimlerine dair Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) kararının Anayasaya aykırılığı iddiasını ele almış ve ihtilaflı kararın TBMM’nin çalışma usul ve esaslarına yönelik bir düzenleme içermediği gerekçesiyle anayasaya uygunluk denetimine tabi tutulamayacağı kanaatine vararak, dava konusu Meclis kararına ilişkin iptal talebinin görevsizlik nedeniyle reddine oyçokluğu ile karar vermiştir. Dört farklı gerekçenin ve dört karşıoy gerekçesinin yer aldığı karar birçok tartışmayı beraberinde getirmektedir. Bu kısa yazıda, eylemli İçtüzük değişikliklerinin denetimi konusunda AYM tarafından benimsenen yeni yaklaşım açıklanacak ve bunun sonuçları sorgulanacaktır.